Lichte elementen in de onscherpte tonen direct de bokeh van een objectief. Foto: Sebastian Kratzke
Om bokeh uit te kunnen leggen, beginnen we eerst met scherptediepte. Het geeft aan hoeveel er in een foto scherp is, en hoeveel er onscherp is. Scherptediepte druk je uit in een hoeveelheid. Je kunt zeggen dat een foto veel of weinig scherptediepte heeft. Een landschap zal vaak een grote scherptediepte hebben, waardoor de foto van voor tot achter scherp is. Daarnaast heeft een mooie portretfoto juist vaak een kleine scherptediepte. Het oog is bijvoorbeeld scherp, maar bij het oor begin je al onscherpte te zien. De scherptediepte zegt dus iets over de afstand die scherp is. Er zijn scherptedieptecalculators die je precies vertellen hoeveel meter de scherptediepte is bij bepaalde instellingen en de gebruikte lens. Scherptediepte is dus een kwantificeerbaar en meetbaar begrip.
Een prachtige bokeh in de onscherpe achtergrond van deze foto. Foto: Andrea Gulickx
Verwarring tussen termen
Met bokeh is het anders. Dit begrip zegt iets over de manier waarop de onscherpte wordt weergegeven. Is die onscherpte rustig of onrustig? Vind je de onscherpte mooi of minder mooi? Dit is geen kwantificeerbaar begrip zoals scherptediepte. Je kunt bokeh dus niet uitdrukken in termen als ‘veel’, ‘groot’ of ‘weinig’. Fotografen die het wél over de hoeveelheid bokeh hebben, of die zeggen dat ze een foto met bokeh gaan maken, bedoelen zeer waarschijnlijk de scherptediepte in plaats van bokeh.
De verwarring tussen scherptediepte en bokeh is natuurlijk niet geheel vreemd. Beide begrippen hebben namelijk wel met elkaar te maken. Om de bokeh in een foto te kunnen zien, zul je namelijk eerst onscherpe delen moeten hebben. Met andere woorden heb je automatisch te maken met een beperkte scherptediepte. Bij een foto die van voor tot achter helemaal scherp is, is er helemaal geen sprake van bokeh.
Laten we allereerst beginnen met het maken van een foto met een onscherpe voor- of achtergrond. Hoe doen we dat? Er is een aantal factoren die samen bepalen hoe onscherp een voor- of achtergrond wordt. Dat zijn diafragma, brandpuntsafstand, afstand en sensorgrootte. We zullen hieronder deze verschillende facetten bespreken.
Diafragma
Het diafragma is één van de belangrijkste elementen voor het bepalen van de scherptediepte. Bij een groot diafragma (laag f-getal) krijg je een kleinere scherptediepte dan bij een klein diafragma (hoog f-getal). Voor het maximale diafragma ben je meestal beperkt door de lens. Op de lens is altijd af te lezen wat het maximaal diafragma is. Zo is dat bijvoorbeeld f/0.95 bij vele Laowa Argus-objectieven. Soms staan er overigens twee getallen gemeld, dan heb je te maken met een zoomobjectief dat ingezoomd een kleiner maximaal diafragma heeft dan uitgezoomd.
Brandpuntsafstand
Een andere belangrijke factor die de scherptediepte bepaalt is de brandpuntsafstand. Hierbij geldt dat hoe langer de brandpuntsafstand is, hoe kleiner de scherptediepte is. En hoe kleiner de scherptediepte, hoe onscherper een achtergrond is.
De onscherpste achtergrond krijg je bij het gebruik van een telelens. Andersom geldt dat bij een hele korte brandpuntsafstand het bijna onmogelijk wordt om een onscherpe achtergrond te creëren. Bij een extreme groothoeklens is de scherptediepte zo groot dat het bijna onmogelijk is om iets onscherp vast te leggen.
Afstand tot onderwerp en achtergrond
Als je een onderwerp fotografeert voor een achtergrond, dan heb je te maken met twee afstanden: de afstand tussen jou en het onderwerp en de afstand tussen onderwerp en de achtergrond. De verhouding tussen deze twee afstanden bepaalt hoe onscherp de achtergrond wordt. Hoe groter de tweede afstand, ten opzichte van de eerste is, hoe onscherper de achtergrond is. Wil je een achtergrond onscherper maken, dan heb je dus twee opties. Kruip dichter op je onderwerp en maak daarmee de afstand tot je onderwerp kleiner of vergroot juist de afstand tussen onderwerp en achtergrond. Uiteraard kun je ook beide handelingen uitvoeren om een nog groter effect te creëren.
Sensorgrootte
Ook de grootte van de sensor is van belang. Een grote sensor in bijvoorbeeld een middenformaat camera heeft een kleine scherptediepte. Maak je gebruik van een kleine sensor, bijvoorbeeld in een smartphone, dan is vaak alles van voor tot achter scherp. Voor een onscherpe achtergrond is een camera met een grotere sensor dus in het voordeel.
Een duidelijke vorm van een elliptische bokeh in de onscherpe achtergrond.
Geen eigen invloed
Als je dan uiteindelijk een foto hebt met een beperkt gebied dat scherp is, waar komt dan die beruchte bokeh om de hoek? Zoals we eerder hebben geleerd, bokeh wordt gebruikt om aan te geven wat de kwaliteit van de onscherpte is. Zo kan een achtergrond achter het ene portret onrustig zijn en bij een ander zo zacht als boter. En dat met dezelfde instellingen en omstandigheden. Het verschil zit ‘m dan eenvoudig in het objectief. Bokeh is een eigenschap van een objectief en het is niet iets wat een fotograaf kan beïnvloeden. Een fotograaf kan meer of minder onscherpte in zijn beeld leggen, maar de manier waarop de onscherpte wordt weergegeven is niet te veranderen. Bokeh wordt bepaald door de constructie van de lens. Eén van de lenseigenschappen die invloed heeft op het bokeh is het diafragma. En dan met name de vorm van het diafragma. Maak maar eens een foto met een onscherpe achtergrond waarbij zich in die onscherpte kleine onderwerpen bevinden die veel lichter zijn dan de omgeving. Denk hierbij aan lampjes in een kerstboom of straatlantaarns in de achtergrond van een portet dat je ’s avonds maakt. Deze lampjes zullen een bepaalde vorm aannemen. Die vorm wordt beïnvloed door de vorm van het diafragma. Stel je een diafragma voor met slechts vier diafragmalamellen; de vorm van de opening zou dan een vierkant zijn. Bij vijf lamellen vormt de opening een vijfhoek. Hoe meer diafragmalamellen, hoe ronder de opening wordt. En hoe ronder de opening van het diafragma, hoe ronder de lichtvlekken in de onscherpe achtergrond. En hoe ronder deze lichtvlekken zijn, hoe rustiger het beeld is.Naast de vorm van het diafragma zijn er verschillende andere constructie-eigenschappen van een lens die invloed hebben op de onscherpte. Bij de test met de lampjes in de onscherpte kun je bijvoorbeeld zien dat de lichtvlekken in het midden van het beeld nog het meest op het diafragma lijken, maar dat de vorm van de lichtvlekken verandert naarmate deze meer aan de zijkant van het beeld zit. Bij een lens met een mooi bokeh is dit effect veel minder. Bij een goed gebouwde lens zie je ook dat de lichtvlekken mooi egaal zijn. Een lens waarbij minder aandacht aan het bokeh is besteed, vertoont ongelijkmatige lichtvlekken.
Een lens met fantastische bokeh is de Laowa Argus 35 mm f/0.95.
Wat betekent bokeh?
Het woord Bokeh is afgeleid van het Japanse woord voor ‘scherp’: Boke. Omdat Engelstaligen dit woord zouden uitspreken als ‘book’ (vergelijk met het Engelse joke), heeft ooit iemand bedacht om er de letter H aan vast te plakken om zo meer de Japanse uitspraak te verkrijgen. De term bokeh wordt overigens op heel veel verschillende manieren uitgesproken en als je wilt weten hoe het precies uitgesproken ‘moet’ worden, kijk dan onderstaande video.